Last updated: 2006-11-17
Smyrna Agora (İzmir)
At the Roman agora at Smyrna (İzmir) excavation and restoration work has resumed under the direction of Mehmet Taşlıalan, director of the İzmir Archaeological Museum, in collaboration with a French team led by Thomas Drew-Bear.The following is based on a report provided by the excavators. The illustrations were prepared by D. Laroche.
In spite of excavation by the museum in 1997-98, our knowledge of the agora is essentially the same as it was when Rudolf Naumann and Selâhattin Kantar published their article based on the excavations that took place between 1932 and 1941 (Fig. 1). These excavations had revealed the ends of two important buildings: a very large Roman municipal basilica along the north side of the agora and a portico with three aisles, which formed the west side, extending at least as far as the monumental gate.
Naumann proposed restoring the two buildings to two storeys, using part of the material found in the excavations and in the central court. For the western portico he proposed restoration to the level of the architrave of the ground floor, while for the northern basilica he suggested restoring the large central nave and side galleries by using for the facade the large entablature blocks found in the course of the excavations. Above the pillars with half columns of the central nave, some of which were still standing, he placed the chamfered pillars in the same reddish conglomerate.
The recent excavations have completely uncovered the west portico, and recovered many fallen blocks in the basement and especially in the cisterns under the south half of the building. The excavation of the basilica will soon be achieved thanks to the expropriation of the houses that occupy the north aisle.
The west portico (27 x 25 m) is a vast hall on three levels and with three parallel aisles (Fig. 2). From this point of view it has no known parallels in the Greco-Roman world. The basement walls belong to an earlier stage, very probably Hellenistic. Later occupation (4th or 5th century) has been identified in the basement but the function of this area in antiquity is uncertain. The walls of the cisterns include blocks from Hellenistic buildings not yet identified.
As the collapse of the portico was caused by an earthquake, the portico has been reconstructed in large part with the original material. The reconstruction follows Naumann's plan but not his ideas for the entablature (inscribed architrave and upper arcades) as the blocks are too large (2.6 m as opposed to 2.5 m).
This portico served as an access hall for the buildings situated behind it, of which one is distinguished by its size (35 m long) and the monumentality of its three doors. This portico continues to the south in the form of a double (at least) passage above a grand paved road that opens on the agora.
The old reconstruction that used disparate blocks was taken down and a new gate erected incorporating the traces of an arch with female figure long considered to be Faustina, wife of Marcus Aurelius, who helped rebuild the city after the earthquake of AD 178. We used materials identical to those of the original construction: Proconnesian marble for the blocks with bronze or lead attachments (Fig 3).
The basilica is the large building (165 x 28 m) that constitutes the north side of the agora. Its basement, consisting of four parallel aisles, is well preserved. In the first two spans, covered by arches, recent excavations have brought to light graffiti, drawings and inscriptions, the conservation of which is one of the major responsibilities at the site (Fig. 4). Executed on two successive layers of plaster, these graffitti attest to the frequent use of the area in antiquity, although the nature of the use escapes us at present. The third aisle is a large corridor serving two monumental entries 80.6 m apart, of which one, to the west, was cleared in 1997. Contrary to what had been inferred from the earlier excavations, shops opening onto the north street from the fourth aisle existed only at the two ends of the building (five shops each end) and between was a single long area. Traces were found of stairs leading directly to the ground floor at the level of the agora.
The basilica was reused several times, making the study of its remains very complex. The existing ruin suggests it was very dilapidated in its last use in Late Antiquity. The large central hall rose in three levels in an arrangement slightly different from that proposed by Naumann (Fig 5). We have restored a curious entablature with inverted frieze and architrave, according to a scheme known at other sites such as Magensia ad Meandrum. The chamfered pillars were placed on the ground floor pillars and between them were thin plaques. The reliefs found by successive excavations, including the celebrated Poseidon and "Demeter" now on display in the Culture Park, are of the appropriate size and architectural characteristics to fit this arrangement.
In the centre of the south facade is a propylon with double columns, like that restored in the basilica in Hierapolis. There is no reason to suppose there was an entry on the east. Naumann's attribution of a series of richly decorated entablature blocks to the facade (entraxe 2.6 m) is contraindicated by the excessive size of the entablature and especially its entraxe (3.5 m). We attribute to the basilica the inscribed architraves and arches previously attributed to the west portico as their dimensions fit perfectly. The inscription, of which too little is preserved for a convincing reconstruction, was placed on the central propylon.
As a result of these new reconstructions, it appears that the agora was surrounded by continuous colonnades, with that of the basilica being grander than those of the porticos. The distribution of the three series of capitals on the facade of the basilica is still incertain: the ground floor capitals were Ionic but there were also composite and Corinthian ones. The basilica is not the largest known in Turkey (Hierapolis is 280 x 20 m) but it had the largest useful floor space (5500 m2 and 3800 m2 in the basement).
Only a third of the agora has been excavated to its original surface but the modern topography suggests it was a square of 130 m each side. The south part, beyond the double gate recently restored. probably contains remains of buildings, following a common scheme in the Roman world. The clearing of the western side of the agora showed a jumble of constructions but the excavations have been stopped as the area has not been appropriated.
The centre of the agora has been explored at several points. In front of the basilica have been found several Hellenistic levels. Two foundations have been partially revealed, one in the centre of the court and the other running in a north-south direction. These show that the area was not a large open space at that time and necessitates intensive exploration: electromagnetic or laser prospection in 2002 did not produce satisfactory results. Furthermore, many channels show that the agora was largely irrigated and recent excavations have shown the presence of springs, which probably was one of the reasons the area was chosen for the agora.
Dating of the buildings in the agora remains difficult. In several places they are founded on substructures of Hellenistic date but the superstucture suggests a date around the time of Hadrian. An inscription in Oxford also mentions work on the agora and is dated to about AD 124. Evidence of rebuilding after the earthquake of 178 and the other disasters that followed is difficult to find. The material found in the excavations is largely contemporary with the last centuries of the Roman Empire; there is surprisingly little from the Byzantine period. Surface exploration shows that the area was rapidly transformed into a cemetery, a situation that lasted up to the beginning of the Turkish-German excavations in 1932.
Bibliography
Mehmet Taşlialan, Thomas Drew-Bear et al., "Fouilles de l'agora de Smyrne: rapport sur la campagne de 2005", Anatolica Antiqua 14 (2006), 309-62Smyrna Agorası (İzmir)
Smyrna Agorası’ndaki kazı ve restorasyon çalışmaları, İzmir Arkeoloji Müzesi Müdürü Mehmet Taşlıalan yönetiminde sürdürülmektedir.Aşağıdaki bilgiler Dr. Taşlıalan tarafından verilmiş; illüstrasyonlar D. Laroche tarafından hazırlanmıştır.
1997-98’de müze tarafından kazılar yapılmasına rağmen, agora hakkındaki bilgilerimiz, Rudolf Naumann ve Selahattin Kantar’ın 1932-1941 yılları arasında yapılan kazılara dair yayımladıkları makaleleriyle (Şekil 1) sınırlıdır. Bu kazılar iki önemli binanın sınırlarını ortaya çıkarmıştır: Agoranın kuzeyinde yer alan çok büyük bir Roma kamusal bazilikası ile bunun batı kenarını oluşturan ve en azından anıtsal kapıya kadar uzanan üç nefli bir revak.
Naumann, kazılarda ortaya çıkarılan ve orta avluda bulunan malzemelerin bir kısmını kullanarak, bazilika ile revağın iki katının yeniden yapılmasını önermiştir. Önerisi, batı revağın zemin kat arşitrav seviyesine kadar yükseltilmesi; kuzey bazilikanın büyük orta nefi ile yan galerilerin cephelerinin ise, kazılar boyunca bulunan büyük entablatür bloklarından yararlanılarak ayağa kaldırılmasıdır. Orta nefte yer alan ve bir kısmı durmakta olan ayaklar üzerine aynı kırmızımsı konglomeradan pahlı ayaklar yerleştirmiştir.
Son kazılarda batı revağı tamamen ortaya çıkarılmış, yeraltında -özellikle de yapının güney yarısındaki sarnıçların altında- pekçok düşmüş taş bloğu bulunmuştur. Kuzey yan nefi işgal eden evlerin istimlak edilmesi sonrasında, bazilika kazısına başlanabilecektir.
Batı revağı (27 x 25 m), üç seviyeye yayılan ve üç paralel nefi bulunan büyük bir mekandır (Şekil 2). Bu açıdan, Greko-Romen dünyasında bilinen bir benzeri bulunmamaktadır. Bodrum duvarları daha önceye -muhtemelen Helenistik Döneme- aittir. Bodrumun daha sonra da (4. ya da 5. yüzyılda) iskan edildiği belirlenmiştir fakat bu alanın antikitedeki kullanımı belirsizdir. Sarnıç duvarlarında, henüz tanımlanamamış olan Helenistik yapılardan alınmış olan taşlar kullanılmıştır.
Revağın yıkılmasına bir deprem neden olduğu için, yeniden yapımında büyük ölçüde özgün malzemeden yararlanılmıştır. Yeniden yapım Naumann’ın planı doğrultusundadır; fakat taş bloklarının çok büyük olması nedeniyle (2.5 m olarak belirtilmesine karşın 2.6 m’dir) entablatüre (yazıtlı arşitrav ve üst kemer sırası) ilişkin fikirleri uygulanmamıştır.
Bu revak, arkasında kalan yapının giriş holü olarak kullanılmaktadır. Yapının, boyutları (35 m uzunluğundaydı) ve anıtsal üç kapısıyla ayırt edilebilir nitelikte olduğu anlaşılmaktadır. Revak güneye doğru da en azından ikili bir geçit halinde devam etmekte ve agoraya açılan görkemli bir yolun üzerinde uzanmaktadır.
Daha önce kullanılan farklı nitelikteki taşlar kaldırılmış ve üzerinde Marcus Aurelius’un karısı olan ve MS 178’deki depremin ardından şehrin yeniden yapımına yardım eden Faustina olduğu düşünülen bir kadın figürü bulunan bir kemerin izleri değerlendirilerek yeni bir kapı yapılmıştır. Yapımda özgün malzemeyle aynı cinste malzemelere yer verilmiştir: Marmara Adası’ndan mermer bloklar ve tunç ya da kurşun bağlantı elemanları (Şekil 3).
Bazilika (165 x 28 m), agoranın kuzey kenarını oluşturan büyük yapıdır. Birbirine paralel dört neften oluşan bodrumu iyi korunmuştur. Kemerlerle geçilen ilk iki açıklıkta yapılan kazılarda grafitiler, çizimler ve yazıtlar ortaya çıkarılmıştır; bunların konservasyonu alandaki en önemli koruma problemleri arasındadır (Şekil 4). Üstüste iki sıva tabakası üzerine uygulanan grafitiler, kullanımın niteliği henüz belirlenememiş olsa da, antikitede alanın yoğun olarak kullanıldığının kanıtıdır. Üçüncü nef, birbirinden 80.6 m uzaklıktaki iki anıtsal girişin açıldığı büyük bir koridordur; batıdaki giriş 1997 yılında temizlenmiştir. Önceki kazılardan edinilen bilgilerin aksine, dördüncü neften kuzeydeki caddeye açılan dükkanlar yapının sadece iki ucunda (her iki uçta beşer dükkan olmak üzere) uzanmakta, arada ise tek bir uzun alan yer almaktadır. Agora seviyesinden, direkt olarak zemin kata ulaşan merdivenlere ilişkin izler bulunmuştur.
Bazilika birkaç kez yeniden işlevlendirildiği için buluntuların değerlendirilmesi oldukça karmaşıktır. Günümüze ulaşan kısım, Geç Antik Dönemdeki son kullanım evresinde yapının oldukça harap durumda olduğunu düşündürmektedir. Büyük orta mekan, Naumann’ın önerisinden biraz farklı bir biçimde üç seviyede konumlanmıştır (Şekil 5). Magnesia ad Meandrum’da bulunan bir benzerine dayanarak, tersine çevrilmiş frizli ve arşitravlı, sıradışı bir entablatür restore edilmiştir. Pahlı ayaklar, zemin kat ayaklarının üzerine yerleştirilmiş ve iki katman arasına ince levhalar konmuştur. Ünlü Poseidon ve Demeter rölyefleri de dahil olmak üzere, kazılarda ortaya çıkarılan ve şu anda Kültür Park’ta sergilenmekte olan rölyefler, bu düzenlemeye uygun boyutlara ve mimari karaktere sahiptir.
Güney cephenin ortasında, Hierapolis’teki restore edilmiş olanına benzeyen çift sütunlu bir propylon bulunmaktadır. Doğuda bir giriş olduğunu düşünmek için hiçbir neden yoktur. Naumann’ın, cepheye eklediği zengin bezemeli entablatür bloğu dizisi (aks açıklığı/entraxe 2.6 m), entablatürün boyutu ve özellikle de aks açıklığı (3.5 m) nedeniyle uyumsuzdur. Daha önce batı revağına ait oldukları düşünülen yazıtlı arşitrav ve kemerlerin, boyutları birebir uyduğu için bazilikaya ait oldukları düşünülmektedir. İnandırıcı bir rekonstrüksiyon yapabilmek için yeterli derecede korunmamış olan yazıt, ortadaki propylon’un üzerine yerleştirilmiştir.
Tüm bu rekonstrüksiyonların sonucunda, agoranın bir sütun dizisiyle çevrili olduğu ve bazilika önündeki dizinin, revaklardan daha görkemli olduğu sanılmaktadır. Bazilika cephesinde görülen üç tip başlığın dağılımı ise henüz anlaşılamamıştır: Zemin kattakiler İyon düzenindedir fakat kompozit ve Korint düzeninde olanlar da bulunmaktadır.
Bazilika, türünün Türkiye’deki en büyük örneği değildir (Hierapolis’teki 280 x 20 m boyutlarındadır) ama kullanım alanı en fazla olandır (zemin katta 5500 m2 ve bodrumda 3800 m2).
Agoranın sadece üçte biri özgün döşeme seviyesine kadar kazılmıştır; fakat bugünkü topografya, alanın, 130 m kenar uzunluğuna sahip bir kare şeklinde olduğunu düşündürmektedir. Yeni restore edilmiş olan ikili kapının arkasındaki güney bölümünde muhtemelen, Roma kentlerinde sıkça rastlandığı biçimde yapı kalıntıları mevcuttur. Agoranın batı kenarı temizlendiğinde birtakım düzensiz yapılar ortaya çıkarılmıştır; ancak alan henüz istimlak edilmediğinden kazıya son verilmiştir.
Agoranın ortasındaki bazı noktalarda da incelemeler yapılmıştır. Bazilikanın önünde birkaç Helenistik seviye bulunmuştur. İki temel kalıntısı kısmen ortaya çıkarılmıştır; biri avlunun ortasında ve diğeri de kuzey-güney doğrultusundadır. Buluntular, mekanın o dönemde tek bir büyük açık alan olmadığını göstermekte ve yoğun bir inceleme gerektirmektedir: 2002 yılındaki elektromanyetik ve lazer araştırmaları tatmin edici sonuçlar vermemiştir. Üstelik alandaki çok sayıda kanal, agoranın suyla ilişkili olduğunu göstermektedir. Son dönemdeki kazılarda da burada su kaynakları bulunduğu anlaşılmıştır; bu muhtemelen, alanın agora olarak seçilmesinin sebeplerinden biridir.
Agoradaki yapıların tarihlendirilmesi henüz zordur. Bazı binaların altyapılarında Helenistik Döneme rastlayan tarihler mevcutken, üstyapıları Hadrian Dönemi civarına işaret etmektedir. Oxford’daki bir yazıt da agorada yapılan birtakım işlerden bahsetmektedir ve yaklaşık MS 124’e tarihlenmektedir. 178’deki depremden ve diğer afetlerden sonraki yeniden yapımlara dair kanıtlara ulaşmak da zordur. Kazılarda bulunan malzemelerin çoğu Roma İmparatorluğu’nun son dönemleriyle çağdaştır; Bizans Döneminden ise şaşırtıcı biçimde az buluntu vardır. Yüzey araştırması alanın çok kısa sürede mezarlığa çevrildiğini göstermektedir; bu durum, Türk-Alman ekibinin 1932’de kazılara başlamasına kadar sürmüştür.
Kaynakça
Mehmet Taşlialan, Thomas Drew-Bear et al., "Fouilles de l'agora de Smyrne: rapport sur la campagne de 2005", Anatolica Antiqua 14 (2006), 309-62