Last updated: 2009-05-29
Sardis (Manisa)
The site of Sardis, located 90 km east of İzmir in the valley of the Gediz River, was capital of the kingdom of Lydia in the 7th and first half of the 6th centuries BC. After it was conquered by the Persians it became the main city of their western empire and the western terminus of the Royal Road that began in Susa. Conquered by Alexander in 334 BC, it enjoyed considerable prosperity during the Hellenistic and Roman periods. Excavations were carried out at the site in 1910-14 and have continued since 1958 under G.M.A. Hanfmann, Crawford H. Greenwalt, Jr, and from 2008 Nicholas D. Cahill.2007
Excavation of the altar west of the temple of Artemis continued from 2006, this year concentrating on the later, expanded altar LA2.In the area southwest of the Roman bath complex a hypogeum-type tomb had been discovered by illicit diggers. It was cleaned and conserved. Similar to seven other known tombs, it is built from rectangular fieldstones and the walls and vault are plastered. Further illicit digging 200 m to the north found a fine Asiatic-type sarcophagus sealed below the floor of a house. There was an inscription on the sarcophagus, which had a lid of kline type. On the acropolis clandestine digging exposed deposits of pottery from Archaic to Hellenistic.
The excavations at the theatre continued, revealing more of the Lydian house found under the cavea in 2006. The house stood on a terrace on the slope of the acropolis and had several rooms. In 2007 the east side was exposed and fifty artefacts were found, including over twenty ceramic vessels. No imported pottery was identified. The material resembles assemblages dated to the first half of the 6th century BC elsewhere at the site. The destructions are perhaps related to the Persian capture of Sardis in 540 BC.
Conservation work continued throughout the site.
2006
Excavation focused on two areas in 2006: the temple of Artemis and the theatre-stadium complex. In the first area the structure about 16 m west of the temple was studied to try to clarify its relationship with the temple. The stepped structure antedates the temple and was considered by H. C. Butler to be an Archaic altar ("Lydian Altar"). Study of the stratigraphy reaffirmed that there were two phases: LA 1 and LA 2. LA 1 belongs to the late 6th century BC and is encased in the larger Hellenistic structure, LA 2.In 1872-75 much of the theatre was quarried to supply stone supports for the timbers of the railway, but excavations this year produced some intriguing results. In the area of the stage building finds included the remains of an elaborate Roman aediculated facade with Asiatic Ionic bases and composite capitals, red column drums, some opus sectile and some remains of non-joining entablature with inscribed dedication. Several pieces were found in situ in the fall layer, along with sculpture in the round, including a Nike and a head with Phrygian cap. However, all were heavily fragmented and there were many marble chips as if the pieces had been deliberately broken, perhaps for lime production or the railway. Although most of the seat blocks were taken for the railway (a capacity of about 12,000-15,000 has been suggested for the theatre), excavation in the upper cavea found remains of the seat foundations, with fill of the Hellenistic period, including pottery of the 3rd century BC. It is known from Polybius' account of the destruction of the Seleucid city that the theatre existed before 200 BC, but it is not clear whether this fill was part of the Hellenistic theatre or the Roman construction.
Surprising evidence for the Lydian settlement was uncovered below this fill, with structures indicating that there was a terraced area here before it was filled in for the theatre. The deposit included pottery of the 6th century BC and many small finds. A burnt layer can perhaps be attributed to the 546 BC destruction by the Persians (also attested at the city wall), but the date of the layer is not yet secure.
Pottery analysis by Lisa Kealhofer and Peter Grave indicates that the so-called Ephesian ware found at Sardis and at Ephesus was actually produced in Lydia.
2004 and 2005
In recent years excavations have been undertaken at the Lydian city wall, which has been shown to lie immediately under the Roman city wall, thus indicating that the Lydian city was in the same area as the Roman city, rather than around the Pactolus stream, as had been believed. At the eastern end of the wall, investigations have revealed an interior corridor within the wall. The mud brick wall incorporated structural timbers and when the wall burnt, probably during the Persian capture of Sardis in the mid 6th century BC, their destruction led to the collapse of the wall.In sector MMS/S (on the west side of central Sardis), just inside the early Archaic Lydian city wall where a rectilinear recess opens east, more deposits were exposed. Immediately underneath the destruction stratum associated with the Persian attack were found iron objects, parts of wagons, two sickles, spits and pottery. In the large recess on the west face of the wall there were at least four levels below the destruction layer and they extended back to the late 7th century BC. A gold and a silver croeseid found in 2002 below the cobbled floor of the recess, which was covered with the destruction stratum, proves that these coins were produced before the Persian attack.
In the centre of the city, work continues in a monumental Roman sanctuary where a terrace associated with the early Imperial Wadi B temple was investigated. The terrace wall retains a massive artificial fill dated by pottery to the mid to third quarter of the 1st century AD. The position and orientation of this terrace wall suggest the sanctuary was on a large platform about 2 hectares in extent. The Wadi B temple is a very large pseudo-dipteral temple with Attic-Ionic bases (similar in scale to the temple of Zeus at Aizanoi) and is perfectly aligned with and axially centered on the terrace. Recent excavations showed that it faces north onto the terrace and not east as was suggested when only a corner had been discovered. Excavations at the west side of the terrace uncovered marble sculptural and architectural fragments, including a Corinthian figured capital with depictions of Herakles, and twelve inscriptions, including an honorific inscribed statue base. Abutting a staircase of the temenos wall is a Late Roman residence with tiled floor and opus sectile-like wall painting, four sword blades, coins from the 5th century AD and pottery of the 5th-6th centuries. In 2005 a probe below the terrace fill revealed Lydian walls and part of a floor with a pattern created by pebbles of two different sizes and colours.
Website
The excavation website is at http://www.artmuseums.harvard.edu/sardis/sardis.htmlSardis (Manisa)
Gediz Vadisi’nde, İzmir’in 90 km doğusunda yer alan Sardis, MÖ 7. yüzyılda ve 6. yüzyılın ilk yarısında Lidya Krallığı’nın başkentiydi. Persler kenti fethettikten sonra, imparatorluklarının batı kısmının en önemli kenti oldu; Susa’dan başlayan Kral Yolu da burada sonlanıyordu. MÖ 334’te İskender tarafından fethedilen kent, Helenistik ve Roma dönemleri boyunca refah içinde yaşadı. Yerleşimde 1910-14 yılları arasında düzenlenen ilk kazı çalışmaları, 1958’den itibaren G.M.A. Hanfmann ve Crawford H. Greenwalt, Jr yürütücülüğünde; 2008 yılından bu yana ise Nicholas D. Cahill başkanlığında sürdürülmektedir.2007
Artemis Tapınağı’nın batısında yer alan sunağın 2006 yılında başlanan kazısına devam edilmiş; bu yıl, sonradan genişletilen LA2 sunağı üzerinde yoğunlaşılmıştır.Roma Hamam Kompleksi’nin güneybatısında, kaçak kazılar sonucu ortaya çıkan ipoje tipindeki mezar temizlenerek koruma çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu tipte bilinen diğer yedi mezar gibi, dikdörtgen biçimli kaba taşlarla örülmüş; duvarları ve tonozu sıvanmıştır. Bunun 200 m kuzeyinde gerçekleştirilen bir diğer kaçak kazıda, bir evin döşemesi altında kalmış Asya tipi ince işçilikli bir lahit ortaya çıkarılmıştır. Kline tipinde bir kapağı olan lahit üzerinde bir yazıt vardır. Akropoldeki kaçak kazılarda ise, Arkaik Dönemden Helenistik Döneme uzanan keramik dolguları elde edilmiştir.
Tiyatrodaki kazılara devam edilmiş, 2006’da cavea’nın altında tespit edilen Lidya tipi evin daha büyük bir kısmı ortaya çıkarılmıştır. Ev, akropol yamacındaki bir teras üzerine inşa edilmiştir ve birkaç odalıdır. 2007’de doğu kısmı açılmış ve elli kadar buluntu elde edilmiştir; aralarında yirmiden fazla seramik kap da vardır. Ancak ithal mallara rastlanmamıştır. Buluntular, yerleşimin diğer bölümlerinde elde edilen MÖ 6. yüzyıl buluntularıyla benzerlik taşımaktadır. Yıkıntıların, Sardis’in MÖ 540’taki Pers işgaliyle ilişkili olması mümkündür.
Alan genelindeki koruma çalışmaları sürdürülmüştür.
2006
2006 kazıları Artemis Tapınağı ve tiyatro-stadium kompleksi olmak üzere iki bölgede yoğunlaşmıştır. İlk bölgede, tapınağın 16 m batısında yer alan yapı incelenerek, tapınak ile olan bağlantısı tespit edilmeye çalışılmıştır. Yapı basamaklıdır ve tapınaktan daha eskiye tarihlenmektedir; H. C. Butler, yapının Arkaik Döneme ait bir altar (“Lidya Altarı”) olduğunu öne sürmüştür. Stratigrafik araştırmalarda iki yapı evresi olduğu doğrulanmıştır ( LA 1 ve LA 2). LA 1, MÖ 6. yüzyıl sonuna aittir ve daha sonraki Helenistik Dönem yapısının (LA 2) sınırları içinde kalmıştır.1872-75 arasında, demiryolu traverslerine destek olmak üzere tiyatrodaki taşların büyük bir bölümü sökülmüş olmakla birlikte, bu yılki kazılarda ilgi çekici bazı sonuçlar elde edilmiştir. Sahne binası tarafındaki buluntular arasında Roma Dönemine tarihlenen edikula formunda ve Anadolu-İyon tarzında kaideler ile kompozit başlıkların kullanıldığı özenli bir cephe kalıntısı; kırmızı renkte sütun tamburları; kısmi opus sectile döşeme; ve üzerinde ithaf yazıtı bulunan ancak birleşmeyen entablatür parçaları vardır. Çökme tabakası içinde ise in situ halde heykel parçaları bulunmuştur; bunlar arasında bir Nike ile Frig başlığı takmış bir baş sayılabilir. Ancak bunların tamamı büyük ölçüde parçalanmış haldedir; etrafta çok miktarda mermer kırıntısı da bulunması, bunların, kireç üretimi veya demiryolu için kasten parçalandıklarını düşündürmektedir. Oturma sıralarının büyük bir bölümü de yine demiryolu için sökülmüştür (tiyatronun 12.000-15.000 kişi kapasitesi olduğu düşünülmektedir); fakat üst caveadaki kazılarda, bunların temellerine ait kalıntıların yanı sıra Helenistik Dönem dolgusuna ve MÖ 3. yüzyıla tarihlenen keramiklere ulaşılmıştır. Polybius’un, Seleukoslar Dönemi kentinin tahribine ilişkin anlattıklarına dayanarak, tiyatronun MÖ 200’den önce var olduğu bilinmekle birlikte, bu dolgunun Helenistik Dönem tiyatrosuna mı, Roma Dönemi yapısına mı ait olduğu belirlenememiştir.
Dolgunun altında bulunan ve alan doldurulmadan önce burada teraslar halinde bir yerleşim olduğuna işaret eden yapılar, Lidya kentine ilişkin şaşırtıcı veriler olarak öne çıkmıştır. Dolgu içinde MÖ 6. yüzyıla tarihlenen keramikler ve pek çok küçük buluntu vardır. Yanmış bir tabaka, kentin MÖ 546’da Persler tarafından tahribiyle ilişkilendirilebilir (bu durum surlarda da gözlenmektedir); ancak tabakanın tarihlendirmesi henüz kesinleşmemiştir.
Lisa Kealhofer ve Peter Grave tarafından yapılan keramik incelemeleri, Efes kapları olarak adlandırılan ve Sardis ile Efes’te rastlanan kapların aslında Lidya’da üretildiğini ortaya çıkarmıştır.
2004 ve 2005
Önceki senelerde, Lidya Dönemi surlarında kazılar yapılmış ve bunların Roma surlarının hemen altında uzandıkları tespit edilmiştir; böylece, Lidya kentinin, daha önce düşünüldüğü gibi Pactolus (Sart) Çayı çevresinde değil de, Roma kentiyle aynı alan içinde kurulduğu anlaşılmıştır. Surun doğu ucunda yapılan araştırmalarda, surun içinde yer alan bir iç koridor tespit edilmiştir. Kerpiç duvarlar içinde ahşap hatıllar yer almaktadır ve kent muhtemelen MÖ 6. yüzyılın ortasında Persler tarafından işgal edildiğinde bunlar yanarak duvarların yıkılmasına neden olmuştur.MMS/S alanında (Sardis merkezinin batı tarafı), Erken Arkaik Lidya surlarının hemen içinde ve tam da doğuya açılan doğrusal bir girintinin bulunduğu yerde, başka dolgulara da rastlanmıştır. Tahribat tabakasının hemen altında, Pers saldırılarıyla ilişkili olan demir objeler, at arabası parçaları, iki adet orak, şişler ve keramikler bulunmuştur. Duvarın batı yüzündeki büyük girintide, tahribat tabakasının altında, MÖ 7. yüzyıla kadar uzanan, en azından dört tabaka daha bulunmaktadır. 2002’de, tahribat tabakası ile örtülmüş olan girintinin taş döşemesinin altında bulunan bir altın ve bir gümüş creseid, bu sikkelerin Pers saldırıları öncesinde üretilmiş olduğunun kanıtıdır.
Kentin merkezinde yer alan anıtsal Roma tapınağındaki araştırmalara da devam edilmiş ve daha erken döneme tarihlenen bir İmparatorluk yapısı olan Wadi B tapınağıyla bağlantılı bir terasta çalışılmıştır. Teras duvarları, keramiklerden anlaşıldığı üzere, MS 1. yüzyılın ortası ile üçüncü çeyreği arasına tarihlenen büyük bir yapay dolguyu tutmaktadır. Teras duvarının konumu ve doğrultusu, tapınağın yaklaşık 2 hektarlık bir alana yayılan büyük bir set üzerinde yer aldığını düşündürmektedir. Wadi B, Attik-İyonik düzende kaidelere sahip olan çok büyük bir pseudo-dipteral tapınaktır (Aizonai’deki Zeus Tapınağı ile benzer boyutlardadır); tapınak terasın tam ortasında yer alır ve onunla aynı doğrultudadır. Sadece bir köşesi ortaya çıkarıldığında, yapının doğuya baktığı düşünülmüş olmasına rağmen, son kazılarda yapının kuzeye yani terasa yöneldiği anlaşılmıştır. Terasın batı tarafındaki kazılarda mermer heykel parçaları ile mimari fragmanlar bulunmuştur; bunlar arasında, üzerinde Herakles’in tasvir edildiği Korint biçiminde bir sütun başlığı ile içlerinden biri önemli bir kişiye ait bir heykel kaidesi üzerinde yer alan on iki adet yazıt bulunmaktadır. Temenos duvarının merdivenlerinden birine bitişik durumda, tuğla döşemeleri ve opus sectile benzeri duvar resimleri olan ve içinde dört kılıç dilgisi, MS 5. yüzyıla ait sikkeler ve 5.-6. yüzyıla tarihlenen çanak çömlekler bulunan bir Geç Roma evi vardır. 2005’te teras dolgusu altında gerçekleştirilen bir sondajda, Lidya duvarlarına ve iki farklı boyut ve renkte çakıl taşıyla düzenlenmiş bir desene sahip bir döşeme parçasına rastlanmıştır.
İnternet sitesi
Kazı internet sitesi http://www.artmuseums.harvard.edu/sardis/sardis.html adresinde yer almaktadır.