Last updated: 2009-02-08
Salat Cami Yanı (Diyarbakır)
This Pottery Neolithic site is located in the area of the Ilısu Dam on the Tigris River, 20 km east of Bismil. The mound, near the Salat Çay, has been partly removed by villagers. Investigations by a joint Turkish-Japanese team led by Yutaka Miyake of Tokyo Kaseigakuin University began in 2003 with a survey of the site. The settlement had an extent of about 220 x 130 m.2007
Excavations continued on the south slope, with a sequence of housing levels containing stone-lined fireplaces. The walls and ovens were built one on top of the other. A pisé building contained painted wall fragments with parallels at Bouqras and Umm Dabaghiyah.Oval roasting pits were also found, with a very dense cluster in one place. Ethnographic parallels (from South America and Oceania) suggest they were used for roasting animals. Roasting pits are better attested for the Pre-Pottery Neolithic but in this region PPN cultural traditions continued into the ceramic Neolithic period.
As noted before, the pottery of Phase 1 has mineral temper like that in western areas and the Levant, while the later phases have plant-tempered, light coloured and smoothed pottery of Proto-Hassuna type. It is made using slabs, which are joined to adjacent slabs using finger pressure. A petrographic study of the pottery confirms the change in temper.
Radiocarbon dates of 6400/6200 BC have been obtained for Phase 1 but there appears to be a problem with the dates from this site as those from all phases cluster together, despite some thirteen samples being tested. The chipped stone industry consists of 50% obsidian from Bingöl/Nemrut Dağ. The site has also produced a standard plant spectrum, while in the faunal sample pigs are most frequent, although the percentage of bovids is also high.
2005
The soundings excavated in 2004 into the Neolithic levels were this year extended down the south slope, with the upper deposits again cut into by Medieval and Iron Age pits. Three phases of Neolithic have now been recognized.Phase 1, the earliest, produced pebbled surfaces with large quantities of pottery. Black, coarse and with dense mineral temper, this pottery is comparable to that from PPNB sites such as Akarçay and the sites of northern Syria. In the later Phase 1 levels there are bins and ovens of pisé, and outside a square one-roomed structure was a sequence of six superimposed hearths. Another structure contained large, cell-like rooms.
In Phase 2 the pottery has dense vegetal temper and includes shallow, square basins. In Phase 3 this pottery continues but now bears surface decoration (grooving, incision and painting) and husking trays appear. It is thus confirmed to be of Proto-Hassuna type, and at this site its antecedents are clear.
Other finds from the site include a chipped stone industry featuring obsidian, including borers; stone bracelets and vessel fragments; and many quadruped figurines of clay.
2004
In 2004 excavations began in four trenches. Pits dated to the Islamic period and perhaps the Iron Age were found at the top of the mound, but otherwise Neolithic remains were found just under the surface. Virgin soil was reached at a depth of 3 m. Two Neolithic phases were recognised: an upper (levels 1-4) and a lower (levels 5-8). Remains included a succession of hearths and pisé walling (Fig. 1).Pottery was found in both phases (Fig. 2). Pottery of the later phase contained heavy amounts of plant inclusions and the surface was smoothed. It bears a general resemblance to Proto-Hassuna pottery, but there is no painted or applied decoration or husking trays. It seems likely that this phase at Salat Cami Yanı precedes the Proto-Hassuna sites of northern Iraq. The pottery of the earlier phase, heavily tempered with coarse grits and burnished, is comparable to the earliest pottery found at Akarçay Tepe and Mezraa Teleilat in the Middle Euphrates region. Other finds from the site included obsidian tools, baked clay figurines and bone tools.
Bibliography
Yutaka Miyake, "Archaeological Survey at Salat Cami Yanı. A Pottery Neolithic Site in the Tigris Valley, Southeast Turkey", Anatolica 31 (2005) 1-18Salat Cami Yanı (Diyarbakır)
Çanak Çömlekli Neolitik Çağa ait olan yerleşim, Bismil’in 20 km doğusunda ve Dicle Nehri’nin üzerine yapılacak Ilısu Barajı alanında bulunmaktadır. Salat Çayı yakınındaki höyük, köylüler tarafından kısmen taşınmıştır. Çalışmalar, Yutaka Miyake’nin başkanlık ettiği bir Türk-Japon ekibin, 2003 yılında alanda yüzey araştırması yapmasıyla başlamıştır. Yerleşim yaklaşık 220 x 130 m boyutlarında bir alana yayılmaktadır.2007
Güney yamaçtaki kazılara devam edilmiş ve bir dizi konut tabakasına ulaşılmıştır; evlerde taşla çevrili ocak tabanları bulunmaktadır. Duvarlar ve fırınlar birbiri üzerine inşa edilmiştir. Yığma kerpiç tekniğinde (pisé) inşa edilmiş bir yapıda, Bouqras ve Umm Dabaghiyah’ta benzerlerine rastlanan boyalı duvar parçalarına rastlanmıştır.Yiyecekleri ateş üzerinde kızartmak için kullanılan, oval planlı çukurlara da ulaşılmış ve bunların bir bölgede yoğunlaştıkları görülmüştür. Etnografik benzerleri (Güney Amerika ve Okyanusya), bunların hayvanları kızartmak amacıyla kullanıldığına işaret etmektedir. Bu tip çukurlar daha çok Akeramik Neolitik Dönem ile ilişkilendirilse de, bu bölgede kültürel geleneklerin Keramik Neolitik Dönemde de sürdürüldüğü bilinmektedir.
Daha önce de belirtildiği üzere, 1. Evreye ait keramiklerde, batıdaki alanlarda ve Doğu Akdeniz’de (Levant) olduğu gibi mineral katkılar kullanılmıştır; daha sonraki evrelerde ise bitkisel katkılar tercih edilmiş ve Hassuna öncesi tipinde açık renkli, düzgün yüzeyli keramikler elde edilmiştir. Bunlar, bir sonrakine parmakla basınç uygulayarak eklenen dilimler kullanılarak üretilmiştir. Keramikler üzerinde gerçekleştirilen petrografik araştırmalar da, katkı malzemelerindeki bu değişimi doğrulamaktadır.
Radyokarbon analizleri 1. Evre için MÖ 6400/6200 tarihini vermiştir. Ancak bu yerleşimin tarihlemesinde bir sorun olduğu düşünülmektedir; zira buradan alınan on üç örnek haricindeki diğer tüm evreler birbiriyle örtüşmektedir. Yontma taş imalatının % 50’si Bingöl/Nemrut Dağından gelen obsidyenden oluşmaktadır. Yerleşimde ayrıca standart bir bitki spektrumu olduğu tespit edilmiş; faunada ise domuz ve sığırların yoğunlukta olduğu anlaşılmıştır.
2005
2004’te Neolitik seviyelerde yapılan sondajlar, 2005’te güney yamaca kadar genişletilmiştir; üst tabakaların Ortaçağ ve Demir Çağında açılan çukurlarla kesintiye uğradığı anlaşılmaktadır. Şimdiye kadar üç Neolitik evre tanımlanmıştır.1. Evrenin erken döneminde çok sayıda çanak çömlekle birlikte çakıl taşı kaplı yüzeyler ortaya çıkarılmıştır. Siyah, kaba ve yoğun mineral katkılı bu çömlekler, Akarçay gibi Çanak Çömleksiz Neolitik B yerleşimlerindeki ya da kuzey Suriye yerleşimlerindeki çömleklerle karşılaştırılabilir. 1. Evrenin daha sonraki seviyelerinde masif kerpiç (pisé) tekniğinde bir tahıl ambarı ile ocaklar ve kare planlı, tek odalı bir yapının dışında da üst üste altı ocaktan meydana gelen bir dizi vardır. Bir başka yapı ise büyük, hücre benzeri odalar içermektedir.
2. Evre çanak çömlekleri yoğun bitkisel katkılıdır ve aralarında kare şeklinde, sığ kaseler vardır. Bunlar 3. Evrede de devam etmektedir ancak bu evrede yüzeyleri bezemeli (yivli, çizgi süslemeli ve boyalı) olup aralarında “husking tray” (ayıklama tepsisi) olarak adlandırılan kaplar da vardır. Böylece, Hassuna öncesi tipte olduğu kesinleşmekte ve öncüllerini açıkça ortaya koymaktadır.
Diğer buluntular arasında kesme taş imalatında kullanılan ve obsidyene benzeyen burgulu bir parça, taştan bilezikler ve kap parçaları ile kilden yapılmış çok sayıda dört ayaklı figürin bulunmaktadır.
2004
2004 yılı kazılarına dört açmayla başlanmıştır. Höyüğün tepesinde İslami Döneme ve belki de Demir Çağına ait çukurlar bulunmuştur; ancak diğer tüm Neolitik kalıntılar yüzeyin hemen altındadır. Bakir toprak ise 3m derinliktedir. İki Neolitik evre tanımlanmıştır: üst (1-4 arası seviyeler) ve alt (5-8 arası seviyeler). Buluntular arasında bir ocak dizisi ve masif kerpiç (pisé) duvarlar da vardır.Her iki evrede de çanak-çömleğe rastlanmıştır (Şekil 2). Geç dönem çanak-çömleği çok miktarda bitkisel katkı içermektedir ve yüzeyleri düzlenmiştir. Bunlar, Hassuna öncesi çömleklerle benzerlik taşımaktadır; ancak aralarında “husking tray” (ayıklama tepsisi) olarak adlandırılan kaplardan yoktur ve üzerlerinde bezeme bulunmamaktadır. Salat Cami Yanı’ndaki bu evrenin, Irak’ın kuzeyindeki Hassuna öncesi yerleşimlerden daha eski olduğu sanılmaktadır. Kaba çakılla yapılan, açkılı erken dönem çanak-çömleği ise, Orta Fırat bölgesindeki Akarçay Tepe’de ve Mezra Telailat’ta bulunanlarla benzerlik göstermektedir. Alandaki diğer buluntular arasında obsidyen aletler, pişmiş kilden figürinler ve kemik aletler vardır.
Kaynakça
Yutaka Miyake, "Archaeological Survey at Salat Cami Yanı. A Pottery Neolithic Site in the Tigris Valley, Southeast Turkey", Anatolica 31 (2005) 1-18