Last updated: 2009-08-26
Göbekli Tepe (Urfa)
The aceramic Neolithic site of Göbekli Tepe is in the Germiş Dağları on the north edge of the Harran Plain, 15 km north-east of Urfa. It is also known as Tepe Ziyaret. The 15 m high tell has been excavated since 1995 by the German Archaeological Institute in Istanbul, under the direction of Harald Hauptmann and field direction of Klaus Schmidt, in association with Şanlıurfa Archaeological Museum. Roofing is now in place to protect the monuments at this important ritual site.The top 1 m of deposit is dated to the 9th millennium BC (PPNB) and consists of rectangular houses. Below is 14 m of deliberate infill in huge round/oval enclosures of the 10th millennium (PPNA).
2008
In 2008 work continued in the southwest sector begun in 2007, excavating the PPNB rectilinear buildings of the 9th millennium BC. In the westernmost part of the area the work unexpectedly revealed another round enclosure (Enclosure G) with typical central pillar and benches, side pillars and terrazzo floor. The tops of the pillars were destroyed, but one pillar has a relief of a standing man on its face, with a small dog above. In one rectilinear room was found a vulture head in stone, 15 cm long and with parallels at Nevalı Çori. In the next room was a deposit of flint cores and a 50 cm high sculpture of a bearded man with his arms bent at the elbows and his hands clasped on his stomach.Enclosure C has now been excavated down to the floor, which consisted of exceptionally smooth bedrock. Two podiums were also cut out of bedrock. The sculpture includes a life size boar's head made as a protome for a bench. Pillars 28 and 27 bear aggressive wild animals (predators) looking at this protome. In the centre of Enclosure C is Pillar 35, which has a standing boar. This enclosure has six wild boar sculptures and no snakes, so different motifs were used in each enclosure.
Three-dimensional laser scanning of the pillars has allowed them to be reconstructed on paper and it can be shown that they were over 5 m high. Two indications of the special, non-settlement nature of this site are that no clay figures at all have been found, only stone ones, and that obsidian is rare.
2007
In 2007 the southwest sector was opened and it again revealed small rectangular buildings in the upper layer (PPNB, 9th millennium BC). These "pillar buildings" contained upright pillars and pillars set into the walls. There were also stone benches around the walls in these buildings, so they are very similar to Buildings II and III at Nevalı Çori and the chronological link between the sites is now established. In 2007 in one of the pillar buildings (Structure F) a human shape in relief was found on one of the pillars, so these pillars are anthropomorphic, like the Nevalı Çori ones. The miniature T-shaped pillars are also part of the religious format of this site.In the 10th millennium layer, Enclosure D has proved to be the largest of the enclosures and a much larger area has to be opened to expose it. However, its clearance will not be easy as there is a 9th millennium building above it, and the pillars (weighing 10 tonnes each) are leaning as a result of pressure from the slope. An engineering consultant has devised ways to stabilise them.
In other work, 3D scanning of all the pillars has been undertaken, and the geophysical survey is now using georadar, which has produced excellent results and revealed that there are many more 10th millennium enclosures. Finally, the "terrazzo pits" on the mound are now understood to be quarrying sites for the T-shaped pillars.
In the spring 2008 season the floor of Enclosure C was reached on bedrock. New reliefs were revealed, as well as stone sculpture set into the wall face as though leaping out of the wall.
2006
The 2006 season produced results in a number of areas, including reconstruction of the many "stone circles". These were very large: Enclosure C is over 20 m in diameter. Aerial photographs have been used, as well as georadar. This produced good results: what had seemed to be a trefoil structure with dromos has been shown to be rectangular with pillars.Study of the animal bones and plant remains has shown that all were wild. The bones include many bird bones, over 50% of which are from crows. Mammals, gazelles and wild ass are also represented.
Another project this year was baulk removal. This was a big project as the baulks can be 5 m high. In the process a very deep cist lined with large stones was found. It appears to be empty but the bottom has not yet been reached.
More sculpture has been found and the pillar relief compositions are increasingly complex, including one with a vulture and headless corpse. Another pillar has a lizard in very high relief; other such lizards may have broken off pillars found previously. Several enclosures have now been shown to have double enclosure walls.
2005
In 2005 the goal was to enlarge the excavation area for the four large enclosures of the 10th and 9th millennia BC, and four new pillars were discovered.Pillar 40 was found in the east part of Enclosure C, very close to pillar 23. It was unexpected and illustrates the irregular layout of the pillars in this enclosure. The other three pillars, 41, 42 and 43, were found in Enclosure D, where the pillars were regularly spaced with twelve around the edge (eleven have been located) and two huge ones in the centre. Only the tops of these new pillars have been uncovered and so far only pillar 43 shows decoration. The right face of the T is filled with motifs, the main one being a large rectangular object with "handle" (its meaning is unknown). Below it is a bird with long, curved beak and long legs, probably an ibis. In front of the bird are a snake and two H-symbols, one horizontal and one vertical. To the left of the bird is an unknown symbol and above the "handle" is a frog or toad. The edge of what may be another bird appears below the bird. The left face of the pillar is undecorated but the front shows a large animal, perhaps a lion, with an insect below it.
2004
By 2004, four sacred enclosures had been identified, as well as a terrace wall. Enclosure D is more than 20 m in diameter. It is oval, with rubble walls preserved 5 m high and has two free-standing T-shaped pillars in the centre as well as supporting pillars set into the walls. This is recognised as a typical plan for the site. One pillar of Enclosure D was decorated with snakes, while a second (found in 2003) bore a design with snakes, scorpion and spiders.All the enclosures were deliberately backfilled, allowing the excellent preservation. Carbon dates for the backfilling are 7600-7200 bc cal for the top and 8240-7780 bc cal for the bottom of the fill. The backfill contains a lot of material resembling settlement debris but it is not clear where it was brought from.
A new area opened just beyond the shrine enclosures in 2004 revealed the tops of walls of small oval houses so there was an adjacent settlement. It will be investigated in 2005. Surface finds included a figure holding a head in one hand, like that from Çatalhöyük, and a lion sculpture on a stand, while baulk removal revealed a slab with hole through it and two foxes in low relief.
The site appears to have been a ritual place for the region.
Bibliography
K. Schmidt, "Frühneolitische Zeichen vom Göbekli Tepe", Tüba-Ar 7 (2004), 93-105Website
The excavation website is at http://www.dainst.org/index_642_de.html
Göbekli Tepe (Urfa)
Bu akeramik Neolitik yerleşim, Urfa’nın 15 km kuzeydoğusunda, Harran Ovası’nın kuzey kenarında bulunan Germiş Dağları’ndadır. Ayrıca Tepe Ziyaret adıyla bilinir. 15 m yüksekliğindeki höyükteki kazı çalışmaları, 1995 yılından beri Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi ile ortak olarak, Harald Hauptmann başkanlığında ve Klaus Schmidt’in arazi yürütücülüğünde İstanbul Alman Arkeoloji Enstitüsü tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu önemli dinsel tören yerleşkesinde bulunan anıtları korumak için bir üstörtü yapılmıştır.Kalıntıların üst 1 metresindeki, M.Ö. 9.binyıla (Akeramik Neolitik B) tarihlenen bölümü dikdörtgen-planlı evlerden oluşmuştur. Bunun altında 14 m derinlikte yuvarlak/oval-biçimli duvarlarla çevrili alanların içine bilinçli olarak doldurulmuş kısım ise 10. binyıla (Akeramik Neolitik A) aittir.
2007
2007’de güneybatı bölümü açılmış ve üst tabakada yine (Akeramik Neolitik B, M.Ö. 9. binyıl) küçük dikdörtgen-planlı yapılar bulunmuştur. Bu "sütunlu yapıların" içinde serbest duran ve duvarlarında dikey hatıl gibi yerleştirilmiş sütunlar yer almaktadır. Ayrıca duvar çeperini izleyen taş sedirler vardır. Nevalı Çori Yapı II ve III’le izlenen bu benzerlikler, iki sit arasında kronolojik bağlantı kurulması ile desteklenmektedir. 2007’de bir sütun (Yapı F) üzerinde kabartma bir insan betimlemesine rastlanması, bu ögelerin Nevalı Çori’de olduğu gibi antropomorfik nitelik taşıdığını göstermektedir.10. binyıl tabakasında yer alan ve duvarlarla çevrili alanların en büyüklerinden biri olduğu anlaşılan Ada D’nin tamamen ortaya çıkarılması için çok daha geniş bir alanın kazılması gerekmektedir. Ancak üzerindeki 9. binyıl yapısının (her biri yak. 10 ton ağırlığındaki) sütunlarının kayan yamaç toprağının baskısıyla yatmış olması, temizlik çalışmalarını güçleştirmektedir. Mühendislik konusunda bir danışman, sütunları sabitlemek için uygun bir çare bulmaya çalışmaktadır.
Sütunlar 3-boyutlu olarak taranmış ve artık jeo-radar yönteminden yararlanan jeofiziksel yüzey araştırması sonucunda, toprak altında çok sayıda 10. binyıl yapısı daha bulunduğu izlenmiştir. T-biçimli sütunların höyük üzerinde yer alan "terrazzo çukurlarından" kesilerek çıkarıldığı anlaşılmıştır.
2008 ilkbahar sezonunda Ada C’nin anakaya üzerinde yer alan tabanına ulaşılmış ve yeni kabartmalar ile duvardan dışarı atlarcasına duvar yüzeyine yerleştirilmiş taş bir heykel ortaya çıkarılmıştır.
2006
2006 sezonunda bir kaç alanda sonuç elde edilmiş ve “taş halkalar”ın pek çoğunun rekonstrüksiyonu tamamlanmıştır. Bunlar büyük ölçeklidir: Ada C’nin çapı 20 metreden fazladır. Hava fotoğrafları ile jeo-radardan yararlanılmış, iyi sonuçlar elde edilmiştir: Bir dromos ile üç-yapraklı yonca biçimi planlı bir odadan oluştuğu düşünülen yapının, aslında dikdörtgen biçiminde ve sütunlu olduğu anlaşılmıştır.Hayvan kemikleri ile bitki kalıntıları üzerinde yapılan çalışmalar tamamının yabani olduğunu göstermiştir. Kemikler arasında %50’si karga olmak üzere kuş kemikleri ağırlıktadır. Çeşitli memeliler, ceylanlar ve yaban eşeğine de rastlanır.
Bu yılın diğer projesi açma aralarının temizlenmesi olmuştur. Kayaların büyüklüğü 5 metreye ulaştığından, bu kapsamlı bir proje haline gelmiştir. Çalışma sırasında büyük taşlarla yapılmış çok derin bir parçalı taş lahite rastlanmıştır. Henüz tabanına ulaşılmamış olmakla birlikte, boş olduğu düşünülmektedir.
Yeni heykeller bulunmuş olup, sütunlarda bulunan kabartma bezekler, örneğin bir akbaba ve başsız bir cesetten oluşan kompozisyon gibi karmaşık betimler içermektedir. Başka bir sütunda ise derin kabartma olarak bir kertenkele yer almaktadır; daha önce bulunan kertenkeleler diğer sütunlardan kopmuş olabilir. Duvarla çevrili tanımlı alanların bazılarının çift çevre duvarı olduğu anlaşılmaktadır.
2005
2005 yılında M.Ö. 10.-9. yüzyıla tarihlenen dört duvarla çevrili alanı kapsayan kazı çalışması genişletilmiş ve dört yeni sütun bulunmuştur.Sütun 40, Ada C’nin doğu bölümünde Sütun 23’e yakın konumdadır. Bu beklenmedik buluntu, sütunların duvarla çevrili alan içinde düzensiz olarak dağıldığını göstermektedir. Diğer üç örnek, Sütun 41, 42 ve 43 ise Ada D’de bulunmuştur; sütunlar bu alanda düzenli biçimde dağılmış olup, on ikisi duvar kenarında (on birinin yeri belirlenmiştir) ve büyük iki örnek ise alanın merkezindedir. Şimdilik bu yeni sütunların yalnız üst kısmı temizlenmiş olup, sadece Sütun 43’ün bezekli olduğu izlenmektedir. T’nin sağ yüzü motiflerle doludur; temel motif “kulbu” bulunan büyük dikdörtgen bir nesnedir (ancak ne anlama geldiği belirsizdir). Bunun altında uzun kavisli gagalı ve uzun bacaklı bir kuş, büyük olasılıkla bir turna (ibis) yer almaktadır. Kuşun önünde bir yılan ile biri yatay biri düşey konumda iki H-işareti vardır. Kuşun solunda anlamı bilinmeyen bir sembol ve “kulbun” üzerinde bir kurbağa yer almaktadır. Kuşun hemen altında yine bir kuşa ait olabilecek bir motifin başlangıcı izlenmektedir. Sütunun sol yüzü bezemesizdir, ancak ön yüzünde büyük bir hayvan, belki de bir aslan ve bunun altında bir böcek yer almaktadır.
2004
2004’e kadar dört kutsal alan ile bir teras/istinat duvarı tanımlanmıştır. Yapı Adası D’nin çapı 20 metreden geniştir. Oval planlı ve 5 m yüksekliğe kadar korunmuş moloz taş duvarlara sahiptir; ortasında tek başına ayakta duran iki adet T-planlı ayak ile duvar içinde başka pekitme ayakları bulunmaktadır. Bu düzenleme, yerleşim için prototip bir plan olarak tanımlanmıştır. Yapı Adası D içinde yer alan ayaklardan biri yılanlarla bezenmiş, (2003’te bulunan) bir diğerinin üzerinde ise yılan, akrep ve örümcek betimlemelerine rastlanmıştır.Tüm yapı adalarının bilinçli olarak yeniden toprakla doldurularak örtüldüğü ve böylece bozulmalarına engel olunduğu anlaşılmaktadır. Bu toprak dolgusu için belirlenen radyokarbon tarihlendirmeleri, tabakanın üst kısmı için M.Ö. radyokarbon yılı 7.600-7.200 ve alt kısmı için M.Ö. radyokarbon yılı 8.240-7.780’dir. Dolgu malzemesi yerleşime ait döküntü ve molozlarla benzerlik göstermekle birlikte, nereden getirildiği bilinmemektedir.
2004’te tapınaklar içeren yapı adalarının hemen arkasında açılan yeni bir alanda küçük oval planlı evlere ait duvarların üst kısımlarına rastlanmış ve burada ilkine bitişik ikinci bir yerleşim daha bulunduğu belirlenmiştir. Bu alan 2005’te incelenecektir. Yüzey buluntuları arasında, Çatalhöyük’te bulunan bir örnekle benzerlik gösteren, bir elinde bir baş tutan bir figür ile bir kaide üzerine yerleştirilmiş bir aslan heykeli sayılabilir; öte yandan temizlik sırasında ortasında bir delik ve üzerinde alçak rölyefli iki tilki betimi bulunan bir taş levha ortaya çıkarılmıştır.
Yerleşimin bölge çapında önem taşıyan bir dinsel tören alanı olduğu düşünülmektedir.
Kaynakça
K. Schmidt, "Frühneolitische Zeichen vom Göbekli Tepe", Tüba-Ar 7 (2004), 93-105Internet sitesi
Kazı internet sitesi http://www.dainst.org/index_642_de.html adresinde yer almaktadır.