Last updated: 2007-02-09
Doliche (Gaziantep)
The site of Doliche (modern Dülük) is located about 10 km north-west of Gaziantep. It is being excavated by Engelbert Winter and a team from the University of Münster. From 1997 to 2000 the expedition investigated two Mithraeums at Doliche. Since 2001 the project has been investigating the hilltop of Dülük Baba Tepesi, 3 km from Doliche, and it has now been established that the main sanctuary of the god Jupiter Dolichenus was located there.
2005
During the 2005 season work continued with excavation of the Roman and Late Antique buildings in the northeast area. Among the many finds from the fill were architectural fragments of Roman date, which give some indication of how the sanctuary was decorated in that period, while the existence of late Iron Age architecture on the site is attested by a basalt capital in the shape of a bull's head. Of local manufacture, it imitates an Achaemenid type.In 2004 part of a pavement of monumental basalt stones had been revealed in the southeast area. This operation was extended to the east, where there were few later remains above the pavement. This pavement extended to the central part of the hill and up to a monumental Roman building. The southeast corner of the building was uncovered this year. The large dimensions of the building and its central location on the hilltop suggest that was a main building of the sanctuary.
This area also produced many finds of the 5th and 6th centuries BC, especially stamp seals, jewellery and amulets. The huge number of late Iron Age finds indicates that the hilltop was already an important sanctuary in that period.
2001-2004
Dr Winter reports on recent work at Dülük Baba Tepesi:Substantial architectural remains clearly belong to the temenos of Jupiter Dolichenus (Fig. 1). A bronze votive tablet inscribed with the words "to the god from Doliche who is listening ..." and a further dedication to "Jupiter Optimus Maximus" attest to a cult of Jupiter Dolichenus on the Dülük Baba Tepesi.
Numerous finds from the 6th and 5th centuries BC close the previously existing gap between attestations to the worship of the Iron Age god Tesub-Hadad and the Roman cult. Among these 473 pearls and amulet-stones stand out, as well as 91 stamp seals and 22 cylinder-seals (Figs 2-3). These were found in a layer of ash associated with sacrificial rituals that date to a period before the Hellenistic-Roman phase of the sanctuary. Several finds, such as the head of a small bronze statue of Osiris, miniature grotesques of Syrian-Phoenician origin, scarabs from the Levant and Attic black-figure pottery of the 6th and 5th centuries, which had not been attested in Commagene before, reveal the "international" role of this religious centre.
The Dülük Baba Tepesi is one of very few cult sites in northern Syria and south-eastern Anatolia where uninterrupted sacrificial activity is attested from the early first millennium BC to the destruction of the sanctuary by Sapur I in AD 235/36 - a stroke of luck that sheds much light on the continuity of cult and the religious history of the region. Moreover, finds of the Christian and Islamic periods suggest that the prominent site was in use even after the pagan cult had ceased to exist.
Locating the temenos of Jupiter Dolichenus on the hill top of the Dülük Baba Tepesi has enabled the team to further investigate the ancient topography of the temenos and to learn about one of the most important Eastern gods in the Roman Empire, whose cult - in spite of its popularity - is largely unknown. Given that to the present day very few sanctuaries of Jupiter Dolichenus have been excavated and documented in a satisfactory way, further research, especially on the Dolichenum in the native town of the god, will give us insight into the architecture of the god's sanctuaries and will help to place them within the religious context of the Roman Empire.
Recent publications:
J. Wagner (ed.), Gottkönige am Euphrat. Neue Ausgrabungen und Forschungen in Kommagene, Sonderband Antike Welt, Mainz a.Rh, 2000
E. Winter, "Mithraism and Christianity in Late Antiquity", in S. Mitchell and G. Greatrex (eds), Ethnicity and Culture in Late Antiquity, London, 2000, 173-82
A. Schütte-Maischatz and E. Winter, "Die Mithräen von Doliche. Überlegungen zu den ersten Kultstätten der Mithras-Mysterien in Kommagene", Topoi 11/1 (2001), 149-73
E. Winter, "Doliche in hellenistisch-römischer Zeit. Eine kommagenische Stadt zwischen Tradition und Innovation", in E. Schwertheim and E. Winter (eds), Stadt und Stadtentwicklung in Kleinasien, Asia Minor Studien. Bd. 50, Bonn, 2003, 51-67
A. Schütte-Maischatz, "Götter und Kulte Kommagenes. Religionsgeographische Aspekte einer antiken Landschaft" in E. Schwertheim and E. Winter, Religion und Region. Götter und Kulte aus dem östlichen Mittelmeerraum, Asia Minor Studien. Bd. 45, Bonn, 2003, 103-13
A. Schütte-Maischatz and E. Winter, Doliche - eine kommagenische Stadt und ihre Götter. Mithras und Jupiter Dolichenus, Asia Minor Studien Bd. 52, Bonn, 2004
E. Winter and T. Prinz, "Aus dem All zu den Göttern. Ein intersdiziplinäres Forschungsprojekt in der Kommagene (Süd-Ost-Türkei)", Forschungsjournal der Universität Münster 13 (2005), 30-7
E. Winter and M. Blömer, "Doliche und das Heiligtum des Iupiter Dolichenus auf dem Dülük Baba Tepesi. 1. Vorbericht (2001-2003)", Istanbuler Mitteilungen 55 (2005, in press)
E. Winter and M. Blömer, "Iupiter Dolichenus - Der Gott auf dem Stier. Ein orientalischer Kult und seine Ursprünge", Antike Welt, 36.3 (2005, in press)
The expedition websites are at
http://www.kommagene.de/ and http://www.doliche.org/
Doliche (Gaziantep)
Doliche (bugünkü Dülük), Gaziantep’in 10 km kadar kuzeybatısındadır. Kazı çalışmaları Münster Üniversitesi’nden Engelbert Winter başkanlığında bir ekip tarafından yürütülmektedir. 1997-2000 yılları arasında Doliche’de yer alan iki Mithraeum incelenmiş olup, 2001’den beri çalışmalar Doliche’den 3 km uzaklıktaki Dülük Baba Tepesi’nde sürdürülmektedir. Burada Jupiter Dolichenus isimli tanrının esas kutsal alanının bulunduğu kesin olarak belirlenmiştir.
2005
2005 sezonunda, kuzeydoğu alanında bulunan Roma ve Geç Antik dönemlere ait yapılar üzerindeki kazı çalışmalarına devam edilmiştir. Dolguda ele geçen çok sayıdaki buluntu arasında dikkat çeken Roma Dönemine ait mimari parçalar, kutsal alanın anılan dönem bezemeleri konusunda ipuçları vermekte, diğer yandan bulunan boğa başı biçimli bazalt bir sütun başlığı, alanda Demir Çağına ait kalıntılar buluduğuna işaret etmektedir. Yerel olarak üretilmiş olan bu parça, bir Akamanış tipinin taklididir.2004’te güneydoğu bölgesinde çok büyük bazalt taşlardan oluşan bir kaplama ortaya çıkarılmış ve araştırma, kaplamanın üzerinde az sayıda daha geç tarihli kalıntı bulunan doğu yönünde genişletilmiştir. Kaplama tepenin orta kısmına ve anıtsal bir Roma Dönemi yapısına doğru devam ediyordu. Bu yapının güneydoğu köşesi de bu yıl ortaya çıkarılmıştır. Yapının büyük boyutları ve tepede merkezi biçimde konumlandırılmış olması, bu kutsal alanın ana yapısı olduğunu düşündürmektedir.
Yine aynı alanda M.Ö. 5. ve 6. yüzyıllara tarihlenen ve aralarında özellikle baskı mühür, mücevher ve tılsım yer alan pek çok buluntu elde edilmiştir. Çok sayıda Demir Çağı buluntusuna rastlanmış olması, tepenin bu dönemde de önemli bir kutsal alan olduğunu göstermektedir.
2001-2004
Dr Winter, Dülük Baba Tepesindeki çalışmalar konusunda şu bilgileri vermektedir:
Bulunan mimari kalıntılar kesinlikle Jupiter Dolichenus temenosuna aittir (Şekil 1). Üzerinde "Doliche’den [bizi] dinleyen tanrıya..." yazıtı bulunan tunç bir adak tableti ile "Jupiter Optimus Maximus" adının geçmesi, Dülük Baba Tepesi’nde Jupiter Dolichenus kültünün yer aldığını kanıtlamaktadır.
M.Ö. 6. ve 5. yüzyıllara tarihlenen çok sayıda kalıntı, Demir Çağı tanrısı Tesub-Hadad ile Roma kültü konusundaki kesin kanıtlar arasında kalan boşluğu doldurmaktadır. Buluntular arasında 473 inci ve muska taşı öne çıkarken, 91 baskı mühür ile 22 silindir mühür bulunmaktadır (Şekil 2-3). Bunlar kutsal alanın Helenistik-Roma dönemleri öncesine tarihlenen dinsel kurban törenleri ile ilişkilendirilen bir kül tabakası içinde ortaya çıkarılmıştır. Küçük bir tunç Osiris heykeli başı, Suriye-Fenike kökenli minyatür grotesk heykelcikler, Levant’tan bokböceği tılsımları ile 6. ve 5. yüzyıllara tarihlenen siyah figür bezekli Attika keramikleri gibi Kommagene bölgesinde daha önce rastlanmayan çeşitli buluntular, bu dinsel merkezin "uluslararası" karakterini gözler önüne sermektedir.
Dülük Baba Tepesi, Kuzey Suriye ve Güneydoğu Anadolu’da, M.Ö. ilk binyılın başından kutsal alanın Sapur I tarafından M.S. 235/36 yok edilişine dek kesintisiz kurban etkinliklerinin izlendiği çok az sayıdaki kült merkesinden biridir ve bu özelliği bölgenin dini tarihi ve kültün devamlılığı konularına açıklık getirmektedir. Ayrıca, Hristiyan ve İslam dönemlerine tarihlenen buluntular, bu önemli sitin, çoktanrılı kültün ortadan kalkmasından sonra da kullanılmaya devam ettiğini göstermektedir.
Dülük Baba Tepesi üzerinde Jupiter Dolichenus temenosunun yerinin belirlenmesi, ekibin kutsal alanın özgün topografyasını daha detaylı olarak incelemesine ve – popülerliğine rağmen – kültü konusunda pek az şey bilinen, Roma İmparatorluğunun en önemli Doğulu tanrılarından biri hakkında bilgi toplamasına olanak vermiştir. Bugüne dek çok az sayıda Jupiter Dolichenus kutsal alanının yeterli bir biçimde kazıldığı ve belgelendiği göz önüne alınacak olursa, bu konuda, özellikle tanrının evi olan kentteki Dolichenumda sürdürülecek araştırmaların, bu tanrının kutsal alanlarının mimarisi konusunda bize bilgi vereceği ve bunları Roma İmparatorluğunun dini yapısı içinde anlamamıza olanacak sağlayacağı kesindir.
Yakın tarihli yayınlar:
J. Wagner (ed.), Gottkönige am Euphrat. Neue Ausgrabungen und Forschungen in Kommagene, Sonderband Antike Welt, Mainz a.Rh, 2000
E. Winter, "Mithraism and Christianity in Late Antiquity", in S. Mitchell and G. Greatrex (eds), Ethnicity and Culture in Late Antiquity, London, 2000, 173-82
A. Schütte-Maischatz and E. Winter, "Die Mithräen von Doliche. Überlegungen zu den ersten Kultstätten der Mithras-Mysterien in Kommagene", Topoi 11/1 (2001), 149-73
E. Winter, "Doliche in hellenistisch-römischer Zeit. Eine kommagenische Stadt zwischen Tradition und Innovation", in E. Schwertheim and E. Winter (eds), Stadt und Stadtentwicklung in Kleinasien, Asia Minor Studien. Bd. 50, Bonn, 2003, 51-67
A. Schütte-Maischatz, "Götter und Kulte Kommagenes. Religionsgeographische Aspekte einer antiken Landschaft" in E. Schwertheim and E. Winter, Religion und Region. Götter und Kulte aus dem östlichen Mittelmeerraum, Asia Minor Studien. Bd. 45, Bonn, 2003, 103-13
A. Schütte-Maischatz and E. Winter, Doliche - eine kommagenische Stadt und ihre Götter. Mithras und Jupiter Dolichenus, Asia Minor Studien Bd. 52, Bonn, 2004
E. Winter and T. Prinz, "Aus dem All zu den Göttern. Ein intersdiziplinäres Forschungsprojekt in der Kommagene (Süd-Ost-Türkei)", Forschungsjournal der Universität Münster 13 (2005), 30-7
E. Winter and M. Blömer, "Doliche und das Heiligtum des Iupiter Dolichenus auf dem Dülük Baba Tepesi. 1. Vorbericht (2001-2003)", Istanbuler Mitteilungen 55 (2005, in press)
E. Winter and M. Blömer, "Iupiter Dolichenus - Der Gott auf dem Stier. Ein orientalischer Kult und seine Ursprünge", Antike Welt, 36.3 (2005, in press)
Kazı internet siteleri http://www.kommagene.de/ and http://www.doliche.org/ adreslerinde yer almaktadır.