Last updated: 2008-02-26

Çatalhöyük (Konya)

First excavated by James Mellaart from 1961-1965, this major Neolithic site near Çumra has been reinvestigated by an international team led by Ian Hodder, under the auspices of the British Institute of Archaeology at Ankara, from 1993. The first phase of their excavations concentrated on detailed analysis of the sequences of individual buildings. In the southern "Mellaart area" the lowest level excavated by Mellaart is now dated to 7500 BC. Excavation below that in 1999 found the earliest occupation at the site, with lithics comparable to the microlithic assemblage at Aşıklı and no pottery. The second phase of the project’s excavations began in 2003 with the aim of investigating the overall organization of the site.

2006

In 2006 work continued in a number of areas on the East Mound. In the south area a series of almost identical buildings, one on top of the other, had previously been excavated: building 10, building 44 (Period IV) and building 56 (Period V). All had oven and hearth in the south, an eastern central platform with a bench along the south side and a northeastern and north central platform. This year work was completed on building 56, and building 65, below it, was excavated. It was again almost identical, although it also had a small southeastern room and a food preparation and storage room to the west. This is a good example of the continuity found in some, but not all, house sequences.

Work also continued in building 49, a very small building about 4 m wide. Large numbers of horn cores and figurines had been found here and this year the team unearthed the burial of an individual without arms, shoulder blades or legs. Around the northwest platform was a geometric painting similar to that found nearby in building 1, also around a northwest platform. Building 49 was small but it was replastered many times and so was lived in for a long period.

In the 4040 area the excavations of 2004 and 2005 were extended to the west. A huge building almost 8 m across was excavated but it showed less evidence of special significance than building 49. Building 59 had a separate west room with bins and hearths, and a storage room with bins was added later at the northeast. The main room has very large platforms on the north and east sides and the usual ladder scar at the southeast. The walls were adorned with a red painted dado. The building was carefully maintained but there are relatively few plaster layers and no indication of burials, so this was not long lasting like most buildings with special status. However, it was carefully abandoned and filled, unlike the adjacent building 64, which had been used as a midden. In the next house over from 59, building 60, there was a pit with ten skeletons, one of which was without a head.

In the TP area different building types were found. There was a large central room, a hearth in the centre of the room and floor plaster of poorer quality. From the edge of Mellaart's large southwest trench came a fully plastered bucranium, the first found by this project, although many horn cores have been found.

On the West Mound the Chalcolithic deposits can now be seen to follow on directly from those of the East Mound. Work also took place on the Byzantine burials that cut into the Chalcolithic deposits.

2005

In 2005 excavations continued in a number of areas of the site. In the 4040 area on the northern hill work continued in an area to the west of that investigated in 2004. After the excavation of a number of Byzantine burials and a Hellenistic/Roman tower or building, seven new Neolithic buildings were uncovered. Building 52, which was burnt either deliberately or accidentally, contained a more complete inventory than is usually found in this area because of the rapid abandonment. It included a storage room with bins filled with cereals, legumes, seeds and nuts. In another room were at least eleven cattle horn cores and three complete cattle skulls with horns, as well as a bench with horn cores projecting from it. Traces of painting were found on the walls. Building 51 was erected inside the walls of Building 52 and so partly obscured it. It contained traces of matting. Building 55, to the south of these, contained an oval oven and benches in the main room and an adjacent storage room, although there was no access between them. Building 57 contained a free-standing mud plastered stela or column, an oven and a plastered hearth decorated with incised spirals or meanders. In yet another building a cattle skull and a dog had been placed in the room before it was abandoned.

In the area of Mellaart's deep sounding, more buildings were uncovered but the main find was a terracotta stamp seal that shows an animal, probably a bear, with front and hind legs angled upwards. It came from the fill of a level V building. The resemblance to the plaster wall reliefs with upwardly angled limbs found by Mellaart is clear and indicates they, too, depicted animals, and not a goddess as has often been suggested.

In the TP area the Polish group from Poznan worked in the Chalcolithic layers (equivalent of Mellaart's Late Neolithic levels 0-2). They identified a possible charnel house as nine skeletons were found on a plastered floor.

A team from Istanbul University, led by Mihriban Özbaşaran, has begun work on the southwestern edge of the mound, south of the Deep Sounding. In a burnt building from levels IV-V they found an amazing clay figurine. It shows a pregnant female, with very thin arms raised to her breasts and a hole in the top where a separate head was attached. On the back of the figure is shown the skeleton, or possibly the bones of a very thin human. The interpretation of this figure will undoubtedly be discussed for many years.

The geophysical survey continued this year, as did the school program, which aims to educate local children about archaeology, and Çatalhöyük in particular.

2004

In 2004 a large part of the 4040 area was excavated, as well as a number of buildings in the South Area as part of a plan to uncover an extensive area at the bottom of the mound. Meanwhile the team from Poznan continued in the TP area working on the latest Neolithic levels. Several new female figurines were found, as well as an obsidian mirror and bull horns (some covered with white plaster). In one instance, from room 45 in the 4040 area, the horns were set in a rectangle of clay. This area is dated by pottery to around level V or IV. The unit to the north (space 226) had been considered an alley but was found to be a midden with no evidence of trampling. Also in this area was building 47, which had a central hearth and very large western platform. At one point the floor of this building was covered with large rectangular bricks. Central hearths have not been found in this series of excavations although Mellaart found them in later levels.

North of building 47 was another alley and buildings dated by pottery to levels VI and VII so that the ground surface here must have sloped down to the south. Space 229, one of these earlier buildings, had a plan previously not known from the site. It had two compartments on the west side, with three upright posts on the north, central and southern walls. There were no platforms and an oven was added later in the southern wall. Most of the walls were at times painted black, although a red dado was used on the lower part of the east wall. To the south-east and perhaps connected to space 229, was space 230, a building with rounded corners.

In the South Area several buildings contained rich burials. One of the burials in building 42 contained a plastered skull held in the arms of a complete skeleton, while one of those in space 112 contained a complete articulated sheep as well as a human.

Bibliography

I. Hodder, "A season of great finds and new faces at Çatalhöyük", Anatolian Archaeology 10 (2004), 8-10
I. Hodder, "New finds and new interpretations at Çatalhöyük", Anatolian Archaeology 11 (2005), 20-2
Ian Hodder, "Change and variation at Çatalhöyük", Anatolian Archaeology 12 (2006), 22-4

Website

The Çatalhöyük website is at
http://www.catalhoyuk.com

Çatalhöyük (Konya)

İlk kazı çalışmaları 1961-1965’te James Mellaart tarafından yürütülen Çumra yakınlarındaki bu önemli Neolitik yerleşim, 1993’ten beri Ian Hodder başkanlığında ve Ankara İngiliz Arkeoloji Enstitüsü tarafından desteklenen uluslararası bir ekip tarafından incelenmektedir. Kazıların ilk safhası tek yapıların tarihsel değişim sürecinin detaylı bir biçimde incelenmesine yoğunlaşmıştır. Güneydeki "Mellaart bölgesinde", Mellaart tarafından kazılarak ulaşılan en derin tabaka bugün M.Ö. 7.500’e tarihlendirilmektedir. 1999 yılında bu seviyenin altına inildiğinde, Aşıklı mikrolitik koleksiyonuyla benzerlik gösteren litiklerin ortaya çıkarıldığı ve hiçbir keramik kalıntısına rastlanmayan, sitteki en eski yerleşime ulaşılmıştır. Proje kapsamında 2003’te başlanan ikinci safha kazıları ise yerleşimin genel düzenini irdelemeyi amaçlamaktadır.

2006

2006 yılında Doğu Höyüğü’nde bazı alanlarda çalışmalara devam edilmiştir. Güneyde daha önceki yıllarda birbirinin üzerinde yer alan ve birbirinin neredeyse tamamen eşi olan bir dizi yapıda kazı çalışmaları yapılmıştır: yapı 10, yapı 44 (Dönem IV) ve yapı 56 (Dönem V). Bu yapıların her birinde, güneyde fırın ve ocak, doğuda merkezi bir platform ile bunun güney kenarında bir seki ve kuzey ve kuzeydoğuda merkezi platformlar yer almaktadır. Bu yıl yapı 56’daki çalışmalar tamamlanarak bunun altında bulunan yapı 65 incelenmiştir. Yine üzerinde yer alan yapının hemen hemen eşi olup, güneydoğuda küçük bir odası ve batıda bir yiyecek hazırlama ve depolama birimi vardır. Bu, tüm ardaşık konutlarda rastlanmamakla birlikte zaman zaman izlenen sürekliliğe iyi bir örnek oluşturmaktadır.

Ayrıca, yaklaşık 4 m genişliğinde çok küçük bir birim olan yapı 49’da çalışmalara devam edilmiştir. Burada çok sayıda boynuz ve figürin bulunmuş ve bu yıl kazı ekibi kol, kürek kemiği ve bacağı bulunmayan bir gömü ortaya çıkarmıştır. Kuzeybatı platformunun etrafında, yakında yer alan yapı 1’in yine kuzeybatı platformunun etrafında bulunan örnekle benzerlik gösteren geometrik bir resim yer almaktadır. Yapı 49 küçük olmakla birlikte pek çok defa yeniden sıvandığı izlenmekte ve uzun bir süre kullanıldığı düşünülmektedir.

4040 alanında 2004 ve 2005 yılı kazı çalışmaları batıya doğru genişletilmiştir. Yak. 8 m genişliğinde büyük bir yapı kazılmış ancak burada yapı 49’dakinden çok daha az özel nitelikli bulguya rastlanmıştır. Yapı 59’un batısında içinde çukur ve ocaklar bulunan ayrı bir oda, kuzeydoğusunda ise yine içinde çukurlar bulunan bir depo yer almaktadır. Büyük odada kuzey ve doğuda çok büyük platformlar ve güneydoğuda diğer yapılarda da rastlanan merdiven izi bulunmaktadır. Duvarların alt kısmı kırmızı renkli bir boya şeridiyle bezenmiştir. Yapı kullanıldığı dönemde iyi bakılmış gibi görünmekle birlikte, benzerlerine göre daha az sayıda sıva tabakası bulunması ve gömüye rastlanmaması, özel işlevli diğer yapılar kadar uzun süre kullanılmadığını düşündürmektedir. Ancak, bir çöp kuyusu olarak kullanılan bitişik yapı 64’ün aksine düzgün halde terk edilmiş ve içi doldurulmuştur. 59’un üzerinde yer alan yapı 60’ta aynı çukur içinde biri başsız on iskelet bulumuştur.

TP alanında farklı yapı tiplerine rastlanmıştır. Büyük bir orta oda, odanın ortasında bir ocak ve niteliksiz türde taban sıvası bulunmuştur. Mellaart'ın büyük güneybatı açmasının kenarında tamamen sıvanmış bir öküz başı (bucranium) ortaya çıkarılmıştır; çok sayıda boynuza rastlanmakla birlikte, bu projenin başlangıcından beri bulunan ilk örnek olması bakımından dikkat çekicidir.

Batı Höyüğü’ndeki Kalkolitik Dönem kalıntılarının, Doğu Höyüğü’ndekileri izlediği anlaşılmıştır. Ayrıca Kalkolitik kalıntıları kesen Bizans Dönemi gömüleri üzerinde de çalışma yapılmıştır.

2005

2005’te çeşitli alanlarda kazı çalışmalarına devam edilmiştir. Kuzey tepedeki 4040 alanında çalışmalar, 2004’te incelenen alanın batısında sürdürülmüştür. Bir kaç Bizans mezarı ile Helenistik/Roma dönemi kule veya yapılarının ardından yedi yeni Neolitik yapı ortaya çıkarılmıştır. Bilinçli olarak ya da kazayla yanan ve ani biçimde terk edildiği anlaşılan Yapı 52 ve çevresinde, genellikle rastlanandan daha geniş bir envanter elde etmek mümkün olmuştur. Depo odasında tahıl, bakliyat, tohum ve sert kabuklu yemişler dolu çukurlar bulunmuştur. Başka bir odada ise en az on bir adet büyükbaş hayvana ait boynuzlar (horn cores) ile üç adet bütün ve boynuzlu büyükbaş hayvan kafatası ve üzerine çıkıntılı biçimde boynuz yerleştirilmiş olan bir sıraya rastlanmıştır. Duvarlarda boyama bezek kalıntıları vardır. Yapı 51, Yapı 52’nin duvarları içinde inşa edilmiş ve bu yapıyı kısmen anlaşılmaz hale getirmiştir. Burada hasır-örgü izlerine rastlanmıştır. Bunların güneyinde yer alan Yapı 55’in ana odasında oval bir fırın ile sıralar ve buna bitişik ancak aralarında geçit bulunmayan bir depo odası bulunmuştur. Yapı 57’de tek başına ayakta duran, çamur sıvalı bir stela veya sütun, bir fırın ve spiral veya meander kazıma bezek sıvalı bir ocak ortaya çıkarılmıştır. Başka bir yapıda ise, terk edilmeden önce odaya bir büyük baş hayvan kafatası ile bir köpek yerleştirilmiştir.

Mellaart'ın derin sondaj açmasının bulunduğu alanda yeni yapılar ortaya çıkarılmış olmakla birlikte, burada elde edilen en önemli buluntu üzerinde ön ve arka ayakları yukarı doğu açılı bir hayvan, büyük olasılıkla bir ayı bulunan pişmiş toprak baskı mühürdür. Bir tabaka V yapısının dolgusunda bulunmuştur. Şeklin Mellaart tarafından bulunan kol ve bacakları yukarı doğru açılı sıva duvar kabartmaları ile benzerliği açıkça görülmekte ve bunların, sıkça iddia edildiği gibi bir tanrıçaya ait değil hayvan betimleri olduğunu göstermektedir.

Poznan’dan gelen Polonyalı ekip (Mellaart'ın Geç Neolitik tabakaları 0-2’nin eşdeğeri olan) TP alanındaki Kalkolitik tabakalarda çalışmıştır. Sıvalı bir taban üzerinde dokuz iskelet bulunan yapının, bir ölü evi olabileceği düşünülmektedir.

İstanbul Üniversitesi’nden Mihriban Özbaşaran başkanlığındaki başka bir ekip ise, Derin Sondaj Açmasının güneyinde, höyüğün güneybatı kenarında çalışmaya başlamıştır. Tabaka IV-V’te yer alan yangına maruz kalmış bir yapıda bulunan sıradışı kil figürin, çok ince kollarını göğsüne kaldırmış tepesinde ayrı bir başın takılması için bir delik bulunan hamile bir dişiyi betimlemektedir. Figürün arka yüzünde ise bir iskelet ya da belki çok zayıf bir insanın kemikleri betimlenmiştir. Bu figürün yorumu şüphesiz yıllarca tartışılacaktır.

Bu yıl ayrıca jeo-fiziksel yüzey araştırma çalışması ile çevrede yaşayan çocukları arkeoloji ve özellikle Çatalhöyük konusunda eğitmeyi amaçlayan okul programına devam edilmiştir.

2004

2004’te 4040 bölgesinin büyük bir kısmı ile höyüğün dibindeki geniş alanın ortaya çıkarılmasına yönelik olarak Güney Bölgesinde bulunan bazı yapılar kazılmıştır. Diğer yandan Poznan’dan gelen ekip, TP bölgesinde en geç Neolitik tabakalar üzerindeki çalışmalarına devam etmiştir. Bir kaç yeni kadın figürüne ek olarak, bir obsidyen ayna ile (bazıları beyaz sıvayla kaplanmış) boğa boynuzları bulunmuştur. 4040 bölgesinde oda 45’te rastlanan bir örnekte ise boynuzlar kilden yapılmış bir dikdörtgen içine yerleştirilmiştir. Bu bölge keramik buluntularına dayanarak tabaka V ya da IV’e tarihlendirilmektedir. Hemen kuzeyindeki birimin (mekan 226) daha önce bir ara sokak olduğu düşünülmekle birlikte, bunun aslında sıkıştırma izi bulunmayan bir çöp alanı olduğu belirlenmiştir. Yine bu alanda bulunan Yapı 47 ise, merkezi bir ocağa ve batıda çok büyük bir sekiye sahiptir. Bir dönemde bu yapının tabanı büyük dikdörtgen biçiminde pişmiş toprak karolarla kaplanmıştır. Bu kazılar sırasında merkezi ocaklara rastlanmamış, ancak Mellaart daha geç dönem tabakalarında buna ait örnekler bulmuştur.

Yapı 47’nin kuzeyinde başka bir ara sokak ile keramik buluntulara dayanarak tabaka VI ve VII’ye tarihlenen başka yapılar yer almaktadır; bu durumda zeminin güneye doğru eğimli olduğu söylenebilir. Daha erken tarihli yapılardan biri olan mekan 229’un planı daha önce bu yerleşimde rastlanmamış bir tiptedir. Batı kanadı, kuzey, orta ve güney duvarlarında üç dikme bulunan iki odacıktan oluşmaktadır. Sekiye rastlanmamış, güney duvarın sonradan bir fırın eklenmiştir. Duvarların çoğu zaman zaman siyaha boyanmış, ayrıca doğu duvarının alt kısmında kırmızı renkli bir şerit ya da etek bırakılmıştır. Güneydoğuda, büyük olasılıkla mekan 229’a bitişik olan mekan 230 ise, yuvarlak köşeli bir yapıdır.

Güney Bölgesindeki yapılardan bazılarında zengin mezar gömülerine rastlanmıştır. Yapı 42’de ortaya çıkarılan bir mezarda bütün bir iskeletin kollarında tuttuğu çamur sıvalı bir kafatası, mekan 112’de yer alanlardan birinde ise bir insan iskeletine ek olarak bütün ve parçaları yerinde bir koyun iskeleti bulunmuştur.

Kaynakça

İnternet sitesi

Kazı internet sitesi http://www.catalhoyuk.com adresinde yer almaktadır.